Handrit.is
 

Skráningarfærsla handrits

GKS 1157 fol.

Skoða myndir

Grágás; Ísland, 1240-1260

Tungumál textans
Íslenska

Innihald

(1ra-93vb)
Grágás
Efnisorð

Lýsing á handriti

Blaðefni
Skinn.
Blaðfjöldi
ii + 93 blöð, 354 mm x 245 mm
Tölusetning blaða

Síðutal hefur verið fært inn, en þar gætir þó nokkurrar ónákvæmni og hefur verið hlaupið yfir bl. 1r.

Ástand

Skinnið er ljóst. Bl. 1 er skaddað að ofanverðu og 1r er mjög máð. Bl. 93v er einnig máð og á sumum síðustu blaðanna (frá bl. 84 ) eru rakablettir. Á eftir bl. 37 er eyða í textanum, eins og Árni Magnússon hefur bent á í spássíugrein. Handritið, sem annars er mjög vel varðveitt, hefur spillst nokkuð af undirstrikunum og tilvísunarmerkjum frá síðari tímum; enn fremur eru margar ungar spássíugreinar, einkum eftir Þormóð Torfason (Torfæus) , og kaflanúmer.

Umbrot

Tvídálka. Línur eru yfirleitt á bilinu 33 til 35. Leturflötur er u.þ.b. 265 mm x 166 mm . Sums staðar sjást strikanir fyrir línum og dálkum, t.d. á bl. 26v . Eitt af einkennum handritsins er fjöldi spássíutákna, líkast til ætluð til leiðbeiningar.

Skrifarar og skrift
Skreytingar

Fyrirsagnir með rauðbrúnu bleki. Sums staðar eru eyður fyrir fyrirsagnir. Rauða (rauðbrúna) blekið er sérstaklega dökkt á fremstu blöðum handritsins. Stundum hefur texti fyrirsagnar verið skráður (lýsara) til leiðbeiningar á spássíu með smærri skrift.

Stórir og skrautlegir upphafsstafir í upphafi þátta. Fyrir flesta þeirra eru dregnar inn þrjár til fimm línur. Form hvers stafs er dregið með lit og skreytingin pennadregin með einum eða tveimur öðrum litum. Sums staðar er bakgrunnur stafanna fylltur með lit. Litirnir sem oftast eru notaðir eru rauður, ólífugrænn, og blágrænn og stöku sinnum gulur. Laufskreyti (foliage) eða laufteinungar með smátenntum laufum og hnúðum eru dregnir meðfram stafleggjunum og sveigjast út á spássíur eða mynda spírala og samhverf form innan í belgjum og bjúgformum stafanna. Út úr laufteinungunum vaxa sums staðar króklaga flúrlínur.

  • 1ra : „Þ“ í upphafi Kristinnalagaþáttar, fimm línur? Blaðið er skaddað að ofanverðu og mjög máð og stafurinn því ógreinilegur.
  • 9va : „Þ“ í upphafi Þingskapaþáttar, fimm línur.
  • 31ra : „Þ“ í upphafi Vígslóða, fimm línur.
  • 39ra : „F“ í upphafi Baugatals, þrjár línur.
  • 42ra : „S“ í upphafi Lögsögumannsþáttar, fimm línur.
  • 42va : „L“ í upphafi Lögréttuþáttar, 1 lína.
  • 44ra : Autt rými fyrir S í upphafi Arfaþáttar, fimm línur. Á spássíu má sjá lítið „S“ til leiðbeiningar.
  • 50ra : „S“ í upphafi Ómagabálks, fimm línur.
  • 55rb : „S“ í upphafi Festaþáttar, sjö línur.
  • 64ra : „Þ“ í upphafi Landbrigðaþáttar, 3 línur.
  • 77ra : „M“ í upphafi þáttarins um fjárleigur, 3 línur.
  • 82rb : „Þ“ í upphafi Rannsóknarþáttar, 3 línur.
  • 84ra : „L“ í upphafi þáttarins um hreppaskil, 1 lína.
  • 86ra : „F“ í upphafi þáttar sem inniheldur ýmsa kafla, 2 línur.
  • 91ra : „Þ“ í upphafi þáttarins um tíundargjald, 4 línur.

Skrautlegir upphafsstafir í upphafi undirkafla. Sumir eru nokkuð stórir og skreyttir á svipaðan hátt og upphafsstafir þáttanna (t.d. F á bl. 28ra og E á bl. 61ra ). Aðrir eru minni en þó töluvert skreyttir; bryddaðir eða fylltir með smátenntum laufum og hnúðum á sveigðum teinum sem dregnir eru með öðrum lit en stafurinn sjálfur (t.d. bl. 7v ). Fyrir þessa stafi eru dregnar inn tvær eða þrjár línur.

Einfaldir upphafsstafir í upphafi undirkafla. Sumir eru aðeins litdregnir, með rauðbrúnu, blágrænu, ólífugrænu eða gulu bleki, og óskreyttir (t.d. bl. 26v og 52v ). Aðrir eru einungis lítillega skreyttir með einföldum pennadráttum eða flúrkrullum í sama eða öðrum lit (t.d. bl. 52v ). Þessir stafir eru dregnir í tveggja línu reiti (einstaka í þriggja línu reiti). Á stöku stað eru auðir reitir fyrir upphafsstafi sem þessa (t.d. bl. 22r ).

Upphafsstafir málsgreina skrifaðir með breiðum dráttum til áherslu og dregnir út á spássíu þegar þeir koma fyrir í upphafi lína. Þessir stafir eru skrifaðir með sama bleki og textinn og stundum lítillega skreyttir með rauðu (t.d. bl. 50r ).

Einföld seinni tíma pennateikning af efri hluta manns með kórónu á neðri spássíu bl. 78v .

Mjög víða spássíutákn í formi handa með bendandi fingur (t.d. bl. 9v og 50r ).

Spássíugreinar og aðrar viðbætur

Fremst hafa verið fest tvö pappírsblöð og er þar á tveimur og hálfri síðu uppskrift (frá lokum 17. aldar , með hendi Ásgeirs Jónssonar ) af fyrstu síðu skinnbókarinnar.

Á bl. 55r hafa verið skrifaðar með 15. aldar hendi nokkrar vísur á latínu, en neðri hluti fremra dálks hefur upprunalega verið auður.

Griporð á bl. 71v-72r og 79v-80r eru líkast til með hendi Brynjólfs biskups Sveinssonar (vart með hendi Þormóðar Torfasonar ).

Band

Auk titils á kili er á bandi bókarinnar skjaldarmerki Danmerkur og fangamark Kristjáns konungs VII. Við bókband hafa spássíur hér og þar verið bættar með nýju bókfelli.

Uppruni og ferill

Uppruni

Handritið er tímasett um 1250 í Katalog over de oldnorsk-islandske Håndskrifter , bls. 30 (nr. 41). Í Ordbog over det norrøne prosasprog. Registre , bls. 471 eru eftirfarandi tímasetningar:

  • 1ra-13vb c1250
  • 14ra-93vb c1250

Ferill

Upplýsingar um eigendur og önnur mannanöfn koma fyrir á bl. 4r (á haus), 22v , 57v , 67v , 86r , 90v , 93v . Elst er vísukornið á bl. 90v ( frá fyrri helmingi 16. aldar ) þar sem „Þo&rrot;&slong;tein n fin n bog(a)&slong; on“ er sagður eigandi og með sömu hendi virðist spássíugrein á 4r þar sem nefndur er „Bia&rrot;ne to&rrot;fa&slong;on“ . Frá 16. öld eru enn nöfn eigenda: „i&slong;eíf&rrot; bo n de a. g&rrot;u n d“ (bl. 86v = „I&lsong;eif ur &slong;yg ur dz &slong;on“ á bl. 22v ) og „Jon magnv&slong;&slong; on“ (bl. 22v ; eigandi?). Frá um 1600 nöfnin „pall Jo n &slong;&slong; on“ og „helga“ (bl. 57v ). Frá 17. öld er „Gij&slong;le þordar &slong;on“ (bl. 67v). Ekki er víst hvaða gildi nafnaruna á bl. 93v hefur. Sjá frekar um eigendasögu hjá Jóni Sigurðssyni í Dipl. Isl. I . Annað spássíuskrif hefur ekkert gildi (nokkrar bænir, pennaprófanir og þvílíkt). Fáeinar eldri spássíugreina og -merkinga benda á þær lagagreinar sem nýtandi þóttu. Neðst á bl. 1r er skrifað með 17. aldar hendi: „Num 11“ (II?). Brynjólfur biskup Sveinsson sendi handritið Konungsbókhlöðu í Kaupmannahöfn árið 1656 (sjá NKS 1392 fol. , bl. 6 og Sturl. Proleg. §27 ).

Aðföng

Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi tók við handritinu 16. mars 1979 .

Aðrar upplýsingar

Skráningarferill

Tekið eftir Katalog over de oldnorsk-islandske håndskrifter , bls. 30-31 (nr. 41). Kålund gekk frá handritinu til skráningar 0000-00-00 . DKÞ tölvuskráði 31. janúar 2001 . Haraldur Bernharðsson jók við 4. apríl 2001 .

Myndir af handritinu

Gefið út ljósprentað í Corpus Codicum Islandicorum Medii Ævi 3 (1932) .

Notaskrá

HöfundurTitillRitstjóri / ÚtgefandiUmfang
Erichsen
V. Finsen, Grágás, Kbh. 1852
V. Finsen, Grágás(Skálholtsbók o.fl.), Kbh. 1883
Grágás, Kbh. 1829
K. Gíslason
Dipl. Isl. I
Norges gl. Love IV
Íslenzkt fornbréfasafn I. 834-1264
Palæografisk atlas. Oldnorsk-islandsk afdeling / udgivet af Kommissionen for det arnamagnæanske legat
Michael Chesnutt„On the structure, format, and preservation of Möðruvallabók“, 2010; 21: s. 147-167
Stefan Andreas Drechsler„Illuminated manuscript production in western Iceland in the thirteenth and early fourteeth centuries“, 2017; 28: s. 169-196
Hans Fix„Grágás Konungsbók (GKS 1157 fol.) und Finsens edition“, Arkiv för nordisk filologi1978; 93: s. 82-115
Peter Foote„Some lines in Lögréttuþáttr. A comparison and some conclusions“, Sjötíu ritgerðir helgaðar Jakobi Benediktssyni, 1977; 12: s. 198-207
Guðrún Ása Grímsdóttir„Um sárafar í Íslendinga sögu Sturlu Þórðarsonar“, Sturlustefna, 1988; 32: s. 184-203
Gunnar Karlsson„Ritunartími Staðarhólsbókar“, Sólhvarfasumbl saman borið til handa Þorleifi Haukssyni fimmtugum 21. desember 19911992; s. 40-42
Gunnar Karlsson„Aðgreining löggjafarvalds og dómsvalds í íslenska þjóðveldinu“, 2002; 13: s. 7-32
Halldór HermannssonIlluminated manuscripts of the Jónsbók, Islandica1940; 28
Finn Hansen„Almen temporal er-sætning med og uden korrelat i norrønt sprog - bidrag til typens beskrivelse“, s. 290-300
Haraldur Bernharðsson„Skrifandi bændur og íslensk málsaga. Vangaveltur um málþróun og málheimildir“, 2002; 13: s. 175-197
Haraldur Bernharðsson„Þykkja og þykja. Hljóðbeygingarvíxl einfölduð“, Gripla2004; 15: s. 121-151
Hreinn BenediktssonLinguistic studies, historical and comparative
Jón Helgason„Sylloge sagarum. Resenii bibliotheca. Vatnshyrna“, s. 9-53
Jon Gunnar JørgensenThe lost vellum Kringla, 2007; XLV
Alex Speed Kjeldsen„Bemærkninger til pronomenet sjá og dets middelalderlige historie“, Opuscula XIII2010; s. 243-287
Gustaf LindbladStudier i Codex Regius av äldre eddan
Hallvard Mageröy„Dei to gjerdene (versjonane) av Bandamanna saga“, Arkiv för nordisk filologi1966; 81: s. 75-108
Færeyinga saga, ed. Ólafur Halldórsson1987; 30: s. cclxviii, 142 s.
Didrik Arup Seip„Palæografi. B. Norge og Island“, Nordisk kultur1954; 28:B
Didrik Arup Seip„Om et norsk skriftlig grunnlag for Edda-diktningen eller deler av den“, 1957; s. 81-207
Sigurgeir Steingrímsson„Stefán Karlsson dr. phil h.c. 2.12.1928-2.5.2006“, 2006; 17: s. 193-215
Stefán Karlsson„Kringum Kringlu“, Árbók 1976 (Landsbókasafn Íslands), Nýr flokkur1977; 2: s. 5-25
Anders Winroth„The canon law of emergency baptism and of marriage in medieval Iceland and Europe“, 2018; 29: s. 203-229
Saga heilagrar Önnued. Kirsten Wolf
« »