Handrit.is
 

Skráningarfærsla handrits

AM 640 4to

Skoða myndir

Nikulásarsaga og skjöl er varða Ærlæk í Öxarfirði; Ísland, 1450-1499

Nafn
Árni Magnússon 
Fæddur
13. nóvember 1663 
Dáinn
7. janúar 1730 
Starf
Prófessor 
Hlutverk
Fræðimaður; Höfundur; Skrifari; Ljóðskáld 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Jón Magnússon 
Fæddur
1600 
Dáinn
1700 
Starf
Prestur 
Hlutverk
Eigandi 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Björn Pálsson ; junkur 
Starf
 
Hlutverk
Eigandi 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Björn Magnússon 
Fæddur
1623 
Dáinn
1697 
Starf
Sýslumaður 
Hlutverk
Eigandi; Höfundur 
Ítarlegri upplýsingar
LATIN SMALL LETTER O WITH CURLLATIN SMALL LETTER O WITH CURL

[Special character shown similar to its original form.]

Nafn
Jón Ólafsson 
Starf
 
Hlutverk
Eigandi 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Valgerður Hilmarsdóttir 
Fædd
15. maí 1956 
Starf
 
Hlutverk
Skrásetjari 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Drífa Kristín Þrastardóttir 
Fædd
2. júní 1976 
Starf
 
Hlutverk
Skrásetjari 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Kålund, Kristian Peter Erasmus 
Fæddur
19. ágúst 1844 
Dáinn
4. júlí 1919 
Starf
Bókavörður 
Hlutverk
Fræðimaður 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Giovanni Verri 
Fæddur
20. desember 1979 
Starf
Stúdent 
Hlutverk
student 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Þórunn Sigurðardóttir 
Fædd
14. janúar 1954 
Starf
 
Hlutverk
Skrásetjari 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Már Jónsson 
Fæddur
19. janúar 1959 
Starf
 
Hlutverk
Fræðimaður 
Ítarlegri upplýsingar
Tungumál textans
Íslenska

Innihald

1(1-54v:5)
Nikulás saga
Höfundur

Bergur Sokkason

Efnisorð
1.1(1r)
Bréf Bergs Sokkasonar ábóta.
Upphaf

Öllum Guðs vinum og sínum …

Niðurlag

„… fyrir mína hönd svo að gjöra að í þessum stað segist skynsamliga. Ave Maria.“

Efnisorð
1.2(1r)
Prologus
Titill í handriti

„Prologus“

Upphaf

Það orð er í upphafi var með Guði …

Niðurlag

„… svo sem heilsanarbréfi undir kærleik ástarinnar.“

Efnisorð

1.3(2r)
Bréf Jóhannesar djákna af Athanasi
Upphaf

Jóhannes, minnstur djákn í Guðs kristni …

Niðurlag

„… undir þínu trausti upptekið mál, sem Guð gefur skilja.“

Efnisorð
1.4(2v-54v:5)
Nikulásar saga
Upphaf

Þá er liðið var frá hingaðburð vors drottins Jesú …

Niðurlag

„… einn almáttigur Guð yfir allar veraldir veralda. Amen.“

Efnisorð
2(54v:6-7)
Um vígslu kirkjunnar á Ærlæk í Öxarfirði
Aths.

Fram kemur að kirkjan var vígð af Guðmundi biskupi „messudag Laurenci undir hans helgun og Nikulai“.

3(54v:8-54v:28)
Skrá um eignir kirkjunnar á Ærlæk í Öxarfirði
Upphaf

Nú svo miklir peningar …

Aths.

Skráin er að því er fram kemur frá þeim tíma „þá Narfi skildist við en Jón Þorsteinsson tók við“.

Á efri spássíu hefur verið skrifað ártalið 1504, að því er virðist með sömu hendi: „Anno domini M d. iiii ar“.

Efnisorð
4(55r-66r)
NikulásartíðirOfficium Sct. Nicholai
Aths.

Tíðirnar samanstanda af latneskum sálmum með nótum og lesum á latínu. Á eftir fylgir ein af dæmisögum Jesú úr Matteusarguðspjalli og sálmur sem vantar aftan af.

„Tíðagjörðin í Ærlækjarbók er uppskrift, en ekki verður nú fundið forritið… Mér sýnist að forrit tíðanna hafi verið gamalt og sum andstefin megi rekja til textahefðar á meginlandi Evrópu og í Englandi.“ (Sverrir Tómasson 2003, s. 90)

5(66v:1-4)
Um bygging Ærlækjarkirkju 1540
Aths.

Þessar fjórar línur, sem eru með annarri hendi en aðalskrifarans og illlæsilegar, eru í uppskrift Árna Magnússonar  á meðfylgjandi seðli.

5(66v:5-66v:17)
Nikulásvísur
Upphaf

Nikulám skulu vér heiðra hér

Niðurlag

„af vosi og vanda“

Aths.

Hér er um nokkrar vísur um Nicholai á íslensku að ræða og á eftir þeim fylgir svofelldur lagboði: „Skulu þessar vísur syngjast með eitt lag og preter rerum er sungið, hverjar tvær með sama lag svo sem prófan gengur utan síðasta vísan syngist með eitt lag og alle psallite.“

Efnisorð

Lýsing á handriti

Blaðefni
Skinn.
Blaðfjöldi
i + 68 blöð + i blað (182 mm x 152 mm).
Tölusetning blaða

Blaðmerkt 1-66 + 27bis og 36bis.

Kveraskipan

Níu kver.

  • Kver I: blöð 1-8; 4 tvinn.
  • Kver II: blöð 9-16; 4 tvinn.
  • Kver III: blöð 17-23; 3 tvinn +1 stakt blað.
  • Kver IV: blöð 24-27bis, 28-30; 4 tvinn.
  • Kver V: blöð. 31-36bis, 37; 4 tvinn.
  • Kver VI: blöð.38-47; 5 tvinn.
  • Kver VII: blöð 48-54; 3 tvinn + 1stakt blað.
  • Kver VIII: blöð 55-60; 3 tvinn.
  • Kver IX: blöð 61-66; 2 tvinn + 2 stök blöð.

Ástand

  • Vantar neðri spássíu á blaði 8.
  • Blað 10 er óreglulegt í lögun.

Umbrot

  • Eindálka.
  • Leturflötur er ca 122-130 mm x 115-120 mm.
  • Línufjöldi er ca 26-27.

Skrifarar og skrift

Að mestu með einni hendi (árléttiskrift):

  • Upprunalegur hluti handritsins, blað 1r-54v:5 er með einni hendi, líklega þeirri sömu og er á AM 621 4to (sbr. Katalog II, bls. 48) (sjá nánar „Spássíugreinar og aðrar viðbætur“).

Skreytingar

Rauðir og grænir upphafsstafir (sjá t.d. á blöðum11v-12r).

Rauðritaðar fyrirsagnir (sjá t.d. blöð 38v-39v).

Nótur

Nótur/nótnaskrift er á blöðum 55r-60v og 63r-66r.

Spássíugreinar og aðrar viðbætur

  • Línur 6-7 á blaði 54v eru viðbót með annarri hendi, tímasettar til ca 1504 (sbr. ONPRegistre, bls. 457, og Katalog II, bls. 48).
  • Línur 8-28 á blaði 54v eru viðbót með annarri hendi, tímasettar til ca 1504 (sbr. ONPRegistre, bls. 457, og Katalog II, bls. 48).
  • Vera má að tvö síðustu kverin, blöð 55-66, séu innskotsblöð, sem tilheyrðu handritinu ekki í upphafi.
  • Línur 1-4 á blaði 66v eru viðbót með annarri hendi, tímasettar til ca 1540 (sbr. ONPRegistre, bls. 457, og Katalog II, bls. 48).
  • Nikulásvísur á blaði 66v eru viðbót með annarri hendi (sbr. Katalog II, bls. 48). Árni Magnússon telur þær ekki mjög gamlar (sbr. AM 435 a 4to, bl. 17v (bls. 12 í prentaðri útgáfu)).
  • Spássíugrein á blaði 31v, er e.t.v. með hendi skrifara: „Bók þessa gaf Jón Ólason Guði og sankti Nicholae og kirkjunni á Ærlæk. Bið fyrir mér dándikarl.“.
  • Kristilegar vísur eru á spássíu blaða 3v, 21v og 36bisv.
  • Ártalið 1633 er á spássíu blaði 39r.
  • Vísa til heilags Nikulásar (ókláruð) er á spássíu blaðs 39v.
  • „Sr. Jón Magnússon á þessa bók“,stendur á neðri spássíu blaðs 40r og á neðri spássíu blaðs 63v stendur: „Síra Jón Magnússon á bókina með réttu en enginn annar.“
  • Nafn Björns Pálssonar er á spássíu blaðs 49v: „Hederlig Björn Pálsson | Junkur Íslenskur“.
  • Vísa á spássíu blaðs 53r: Þetta er Þorláks saga.

Band

Band 192 mm x 170 mm x 42 mm):

Spjöld eru klædd gulleitum pappír. Bókfell er á hornum og kili. Saurblöð tilheyra þessu bandi. Handritið liggur í ljósri strigaklæddri öskju.

Fylgigögn

Þrír fastir seðlar með hendi Árna Magnússonar, tveir eru á milli saurblaðs og blaðs 1r; sá þriðji er aftan við textablokkina fyrir framan aftara saurblað:

  • 1) Á fyrsta seðlinum (b-seðlinum) (148 mm x 97 mm) eru upplýsingar þess efnis að Björn Magnússon hafi sagt Nikulás sögu þessa hafa fylgt kirkju heilags Nikulásar að Ljósavatni „Þessa Nikulass sogu seger Biorn Magnusson fylgt hafa S. Nicolai kirkiu ad Liosavatne. Enn þad mun ei rett vera. hun hefur öefad vered kirkiu eign ad læk“
  • 2) Á öðrum seðli (a-seðlinum) (140 mm x 137 mm) kemur fram nafn sögunnar og safnmark sem og upplýsingar um eftirrit þess AM 644 4to„Nikulass saga erkibiskups integra est contuli. No 640. af henni hef eg copiu ei goda [með yngri hendi: i AM 644 4to]“
  • 3) Á þeim þriðja (c-seðlinum, aftast) (166 mm x 100 mm) koma fram upplýsingar er varða kirkjuna á Ærlæk„Kirkiu a Ærlæk liet giora aboti Petur smidadi hana ablavdur grimsson var þa biskup Jonn Arason a Holum konungur Kristern yfir Danmark og Noregi biskup avgmundur i Skalhollti var þa lidit fra guds urd M.D.xl: ar“

Uppruni og ferill

Uppruni

Handritið er skrifað á Íslandi. Upprunalegur hluti þess (blöð 1r-54v:5) er tímasettur til síðari hluta 15. aldar (sbr. ONPRegistre, bls. 457), en til 15. aldar í Katalog II, bls. 48.

Ferill

Bókin tilheyrði kirkjunni á Ærlæk í Norður-Þingeyjarsýslu og var upprunalega gefin henni af Jóni Ólasyni (sbr. blað 31v og AM 435 a 4to, blað 17v). Sr. Jón Magnússon hefur síðar átt bókina (sbr. blað 40r og 63v). Vera má að Árni Magnússon hafi fengið bókina frá Birni Magnússyni, sem sagði hana hafa fylgt kirkju heilags Nikulásar að Ljósavatni (sbr. seðil 1r).

Aðföng

Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi tók við handritinu 18. apríl 1995.

Aðrar upplýsingar

Skráningarferill

VH skráði handritið 2. september 2009,

 DKÞ 5. september 2003

Kålund gekk frá handritinu til skráningar 21. apríl 1888.Katalog II>, bls. 48 (nr. 1627).

GV sló inn texta af seðlum Árna Magnússonar undir umsjón ÞS og með hliðsjón af gögnum frá MJ.

Viðgerðarsaga

Viðgert í janúar til febrúar 1995 og sett í öskju. Með fylgdi nákvæm lýsing á viðgerð og ljósmyndun.

Myndir af handritinu

  • Svart-hvítar ljósmyndir á Det Arnamagnæanske Institut í Kaupmannahöfn.
  • Svart-hvítar ljósmyndir á Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi, sem keypti þær af Arne Mann Nielsen í júní 1973.

Notaskrá

HöfundurTitillRitstjóri / ÚtgefandiUmfang
Sverrir Tómasson 2003, s. 90
Katalog over Den Arnamagnæanske Håndskriftsamlinged. Kristian Kålund
Ordbog over det norrøne prosasprog: Registreed. Den arnamagnæanske kommision
« »