Handrit.is
 

Skráningarfærsla handrits

AM 334 fol.

Skoða myndir

Grágás, Járnsíða, Jónsbók; Ísland, 1260-1281

Nafn
Árni Magnússon 
Fæddur
13. nóvember 1663 
Dáinn
7. janúar 1730 
Starf
Prófessor 
Hlutverk
Fræðimaður; Höfundur; Skrifari; Ljóðskáld 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Kålund, Kristian Peter Erasmus 
Fæddur
19. ágúst 1844 
Dáinn
4. júlí 1919 
Starf
Bókavörður 
Hlutverk
Fræðimaður 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Hólmfríður Erlendsdóttir 
Fædd
1477 
Dáin
1543 
Starf
 
Hlutverk
Eigandi 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Páll Vigfússon 
Fæddur
1511 
Dáinn
1570 
Starf
Lögmaður 
Hlutverk
Eigandi 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Bjarni Pétursson 
Fæddur
1613 
Dáinn
16. apríl 1693 
Starf
Sýslumaður 
Hlutverk
Eigandi 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Pétur Bjarnason 
Dáinn
1718 
Starf
Bóndi 
Hlutverk
Eigandi 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Páll Ketilsson 
Fæddur
1644 
Dáinn
1720 
Starf
Prestur 
Hlutverk
Skrifari; Eigandi; Ljóðskáld 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Þórunn Sigurðardóttir 
Fædd
14. janúar 1954 
Starf
 
Hlutverk
Skrásetjari 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Drífa Kristín Þrastardóttir 
Fædd
2. júní 1976 
Starf
 
Hlutverk
Skrásetjari 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Guðrún Ingólfsdóttir 
Fædd
1. maí 1959 
Starf
 
Hlutverk
Skrásetjari 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Haraldur Bernharðsson 
Fæddur
12. apríl 1968 
Starf
 
Hlutverk
Skrásetjari 
Ítarlegri upplýsingar
Nafn
Dall, Birgitte 
Fædd
1912 
Dáin
1989 
Starf
Forvörður 
Hlutverk
Bókbindari 
Ítarlegri upplýsingar
Aths.
Staðarhólsbók er annað helsta handrit Grágásar og eina skinnhandrit Járnsíðu frá 1271.

Innihald

1(1r-1r)
Jónsbók
Upphaf

En af því að lögbók vottar svo víða …

Niðurlag

„… en sáluna allra helst …“

Aths.

Texti lítillega skertur.

Einungis Dómakapítuli, 17. kapítuli Mannhelgibálks Jónsbókar. Síðasta línan illlæsileg.

Blaðið var upprunalega autt.

Efnisorð
2(1v-92r)
Grágás
Upphaf

Á Dögum feðra vorra voru þau lög sett …

Niðurlag

„… Ef menn flytja hval úr almenningu og skulu þeir honum .vsque. tilförina.“

Aths.

Texti skertur á fáeinum stöðum.

Efnisorð
3(92v-108r)
Járnsíða
Upphaf

Í nafni föður og sonar og andans helga …

Niðurlag

„… Því að einn skal eyris synja en tveir tveggja sem fyrr segir.“

Aths.

Óheil.

Á milli bl. 104 og 105 er eyða sem svarar til tveggja blaða. Neðst á bl. 104v hefur Árni Magnússon skrifað „hér vantar“.

Bl. 108v upprunalega autt.

Efnisorð

Lýsing á handriti

Blaðefni
Skinn.
Blaðfjöldi
i + 108 + i (325-330 mm x 230-235 mm). Blað 69v er að mestu leyti autt og neðri helmingur ytri dálks á bl. 70r.
Tölusetning blaða

  • Handritið var blaðmerkt af Kålund með rauðu bleki, 1-108.
  • Það hefur einnig verið blaðsíðumerkt 1-215 en aðeins á oddasíðum.

Kveraskipan

Fjórtán kver.

  • Kver I: bl. 1-8, 4 tvinn.
  • Kver II: bl. 9-11, stakt blað og tvinn.
  • Kver III: bl. 12-19, 4 tvinn.
  • Kver IV: bl. 20-27, 4 tvinn.
  • Kver V: bl. 28-35, 4 tvinn.
  • Kver VI: bl. 36-43, 4 tvinn.
  • Kver VII: bl. 44-51, 4 tvinn.
  • Kver VIII: bl. 52-58, 3 tvinn og stakt blað (bl. 55).
  • Kver IX: bl. 59-68, 5 tvinn.
  • Kver X: bl. 69-78, 5 tvinn.
  • Kver XI: bl. 79-84, 3 tvinn.
  • Kver XII: bl. 85-94, 5 tvinn.
  • Kver XIII: bl. 95-100, 2 tvinn og stakt blað.
  • Kver XIV: bl. 101-108, 4 tvinn.

Ástand

  • Gert hefur verið við göt á bl. 1 og 3 og hefur texti skerst á báðum blöðunum.
  • Handritið er víða blettótt, dökkt og fúablettir (einkum framarlega). Bl. 107 og 108 eru mjög dökk og skítug.
  • Skorið hefur verið ofan af ytri dálki blaðs 108 og er texti skertur vegna þess.

Umbrot

  • Tvídálka.
  • Leturflötur er 241 +/- 3 mm x 170 +/- 5 mm (ytri dálkur: 241 +/- 3 mm x 80 +/- 2 mm; innri dálkur: 241 +/- 2 mm x 78 +/- 3 mm).
  • Línufjöldi er 37.
  • Gatað fyrir línum og dálkum. Einnig má víða sjá strikað fyrir línum og dálkum, e.t.v. með oddi.
  • Stórir stafir víða dregnir út úr leturfleti, einkum ef þeir lenda í upphafi línu.
  • Víða eyður fyrir kaflafyrirsagnir, sem síðar hafa flestar verið fylltar.

Skrifarar og skrift
Skreytingar

Við upphaf þátta í Grágásarhlutanum eru stórir upphafsstafir (8-15 inndregnar línur) með laufteinungsvafningum í rómönskum stíl:

  • Bl. 1v: A (13 línur) í upphafi Kristinna laga þáttar.
  • Bl. 12r: S (12 línur) í upphafi Erfðaþáttar.
  • Bl. 19r: S (15 línur) í upphafi Ómagabálks.
  • Bl. 27v: S (14 línur) í upphafi Festaþáttar.
  • Bl. 37r: M (9 línur) í upphafi þáttarins um fjárleigur.
  • Bl. 51r: F (8 línur) í upphafi Vígslóða.
  • Bl. 70v: E (9 línur) í upphafi Landabrigðisþáttar.

Í upphafi kafla eru minni upphafstafir (2-3 línur) í ýmsum litum (rauðum, grænum, bláum og gulum), flestir með pennaflúri í öðrum lit. Stærri upphafsstafir af þessari gerð eru á nokkrum stöðum. Í Grágás:

  • Bl. 9r: Þ (4 línur) í upphafi 36. kafla Kristinna laga þáttar.
  • Bl. 40r: Þ (3 línur) í upphafi 11. kafla þáttarins um fjárleigur.
  • Bl. 43v: Þ (3 línur) í upphafi 38. kafla þáttarins um fjárleigur.
  • Bl. 45v: Þ (3 línur) í upphafi 49. kafla þáttarins um fjárleigur.
  • Bl. 46r: F (4 línur) í upphafi 52. kafla þáttarins um fjárleigur.
  • Bl. 47v: M (5 línur) í upphafi 62. kafla þáttarins um fjárleigur.
  • Bl. 68v: A (3 línur) í upphafi 114. kafla Vígslóða.
  • Bl. 87r: U (4 línur) í upphafi 48. kafla Landabrigðisþáttar.
  • Bl. 87v: H (4 línur) í upphafi rekaþáttar í Landabrigðisþætti.
Í Járnsíðu:
  • Bl. 92v: I (meðfram leturfleti) í upphafi Þingfararbálks.
  • Bl. 93v: Þ (5 línur) í upphafi Kristindómsbálks.
  • Bl. 95v: S (7 línur) í upphafi 11. kafla Mannhelgi.
  • Bl. 100r: S (7 línur) í upphafi Erfðatals.

Í efnisyfirlitum á bl. 27r-v, 36v-37r, 50v-51r og 70r er fremsti stafur í hverri línu dreginn með lit og fyllt upp í línur með litdregnum mynstrum.

Rauðritaðar fyrirsagnir eru í upphafi þátta og kafla.

Síðari tíma teikningar og flúr er á nokkrum stöðum á spássíum og í upphafsstöfum, t.d. á bl. 49r (andlit á spássíu) og 51v (andlit í upphafsstöfum).

Spássíugreinar og aðrar viðbætur

  • Kaflanúmer í Grágásarhlutanum eru síðari tíma viðbót.
  • Leiðréttingar við efnisyfirlit á 27r-v, 51r og 71r.

Spássíugreinar frá ýmsum tímum er að finna í handritinu og hafa sumar skaddast er skorið var utan af blöðunum, en einnig hafa ýmsar þeirra að mestu verið máðar út. Víða eru athugasemdir við textann og tilvísanir í rit, sumar samtíma (t.d. um nýmæli), aðrar gerðar af lögfróðum manni á 17. öld. Á a.m.k. einum stað er leiðrétting við textann (31r). Hér má og finna pennakrot af ýmsu tagi, t.d. greinaskilamerki, áherslumerki (t.d. bendlar), pennaprufur og guðlegar upphrópanir.

  • Bl. 1r: Dæmi um styttingar og bönd í handritum.
  • Bl. 11va:8-13: Skrá um eignir nokkurra einstaklinga, tímasett til c1330-1340 (Jón Þorkelsson 1899-1902:1). Staðanöfn benda til þess að þetta fólk hafi búið í Húnavatnssýslu. Þar á meðal er Ragnhildur nokkur, sem kann að vera eigandi handritsins (sjá einnig Ólafur Lárusson 1936:7).
  • Bl. 23r (efri spássía): Lausavísa (Ef þú hæðir hryggvan mann).
  • Bl. 69v: Athugasemd um handaskipti.
  • Bl. 108r: Upplýsingar um feril og síðari eigendur handritsins.
  • Bl. 108r: Upplýsingar um ástand handritsins, gerðar með 17. aldar hendi, e.t.v. þeirri sömu og gerir sumar athugasemdirnar við textann.

Band

Tréspjöld klædd skinni, blindþrykktu, með spennum. Kjölur og jaðrar klæddir skinni, kjölur upphleyptur.

Uppruni og ferill

Uppruni

Handritið var skrifað á Íslandi. Það er tímasett til ca 1260-1281. Kålund tímasetur þó Jónsbókarkaflann (1ra-1rb) til c1300 (Katalog (I) 1889:275). Ólafur Lárusson (1936:10) og Stefán Karlsson (1977:20) tímasetja Grágásarhlutann (1va-92rb) til c1260-1270, en Gunnar Karlsson til 1271-1272 (1992:40-42 og Grágás 1992:xvi). Stefán Karlsson segir Grágás skrifaða með sömu hendi og Konungsbók Grágásar (GKS 1157 fol.) og Kringlublaðið (Lbs. fragm. 82) (sjá einnig Finnur Jónsson 1895:iv). Hann telur og hugsanlegt að Þórarinn kaggi Egilsson prestur á Völlum sé annar af meginskrifurum Grágásarhlutans (1977:20-24). Járnsíðuhlutinn (92va-108rb) hefur verið tímasettur til c1271-1281 (Jansson 1908:208 og Jón Helgason 1962:ix). Sigurður Líndal telur að Grágás sé skrifuð um líkt leyti, þ.e. eftir 1271 (1998).

Ferill

Lítið er vitað um Staðarhólsbók fram til 1540 að Hólmfríður Erlendsdóttir ánafnaði hana Filippusi Runólfssyni, en Hólmfríður dó 1543 (108r). Filippus gaf Páli Vigfússyni lögmanni handritið (108r) og eftir það fennir aftur í spor þess, til þess það kemst í eigu Bjarna Péturssonar, sýslumanns í Dalasýslu. Sonur hans, Pétur Bjarnason, gaf það séra Páli Ketilssyni frá Hvammi, og hann gaf Árna Magnússyni (Árni Magnússon 1909:57).

Aðföng

Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi tók við handritinu 10. mars 1987.

Aðrar upplýsingar

Skráningarferill

  • ÞS jók við 6.-7. janúar 2009 og síðar.
  • DKÞ og GI skráðu 13. október 2003. Einkum var stuðst við Ólaf Lárusson 1936, Stefán Karlsson 1977 og Grágás 1992.
  • HB grunnskráði 26. janúar 2001.
  • Kålund gekk frá handritinu til skráningar í janúar 1886 (sjá Katalog I 1888:275-276 (nr. 492)).

Viðgerðarsaga

Yfirfarið í Kaupmannahöfn í janúar 1986.

Viðgert af Birgitte Dall í nóvember 1978.

Myndir af handritinu

  • Ljósprent í Jus eccelesiasticum 1776:xxiv.
  • Ljósprent í Grágás (I) 1829:508.
  • Ljósprent í Járnsíða 1847:192.
  • Ljósprent í Grágás (III) 1883, nr. 2.
  • Ljósprent í Palæografisk Atlas 1905, nr. 6.
  • Ljósprent í Icelandic Illuminated Manuscripts 1935, nr. 7b og 48a-d.
  • Ljósprent í Corpus Codicum Islandicorum Medii Ævi (IX) 1936.
  • Ljósprent í Jón Helgason 1958:20.
  • Svart-hvítar myndir af 87r og 98r í Early Icelandic Script 1965:xxxii (nr. 49-50).
  • Ljósprent í Jónas Kristjánsson 1970:23.
  • Ljósprent í Saga Íslands (III) 1978:42.

Notaskrá

HöfundurTitillRitstjóri / ÚtgefandiUmfang
Grágás II 1879.
Grágás 1992.
Norges gamle love I 1846:259-300.
Járnsíða 1847.
Finsen 1879:V-VII
1936:12-13
Jón Þorkelsson 1899-1902:1
Ólafur Lárusson 1936:7
Katalog over Den Arnamagnæanske Håndskriftsamlinged. Kristian Kålund
1936:10
1977:20
1992:40-42
Grágás 1992:xvi
Finnur Jónsson 1895:iv
1977:20-24
Jansson 1908:208
Jón Helgason 1962:ix
1998
Árni Magnússon 1909:57
Ólaf Lárusson 1936
Stefán Karlsson 1977
Grágás 1992
Jus eccelesiasticum 1776:xxiv
Grágás (I) 1829:508
Járnsíða 1847:192
Grágás (III) 1883, nr. 2
Palæografisk Atlas 1905, nr. 6
Icelandic Illuminated Manuscripts 1935, nr. 7b og 48a-d
Corpus Codicum Islandicorum Medii Ævi (IX) 1936
Jón Helgason 1958:20
Early Icelandic Script 1965:xxxii (nr. 49-50)
Jónas Kristjánsson 1970:23
Saga Íslands (III) 1978:42
« »