Handrit.is
 

Manuscript Detail

SÁM 1

There are currently no images available for this manuscript.

Postulasögur og máldagar; Iceland, 1360-1375

Name
Árni Magnússon 
Birth
13 November 1663 
Death
07 January 1730 
Occupation
Professor, Arkivsekretær (Secretary of the Royal Archives) 
Roles
Scholar; Author; Scribe; Poet 
More Details
Name
Eiríkur Magnússon 
Birth
01 February 1833 
Death
24 January 1913 
Occupation
Librarian 
Roles
Scholar; Informant 
More Details
Name
Helgafell 
Parish
Helgafellssveit 
County
Snæfellsnessýsla 
Region
Vestfirðingafjórðungur 
Country
Iceland 
More Details
Name
Skarð 
Parish
Skarðshreppur 
County
Dalasýsla 
Region
Vestfirðingafjórðungur 
Country
Iceland 
More Details
Name
Drífa Kristín Þrastardóttir 
Birth
02 June 1976 
Occupation
 
Roles
Cataloguer 
More Details
Name
Guðrún Ingólfsdóttir 
Birth
01 May 1959 
Occupation
 
Roles
Cataloguer 
More Details
Name
Þórunn Sigurðardóttir 
Birth
14 January 1954 
Occupation
 
Roles
Cataloguer 
More Details
Name
Jóhanna Ólafsdóttir 
Birth
13 January 1949 
Occupation
 
Roles
Photographer 
More Details
Note

Codex Scardensis er stærsta safn postulasagna sem til er á íslensku.

Árni Magnússon lét gera eftirrit af Codex Scardensis sem varðveitt er í þremur handritum: AM 628 4to eftir bl. 36v-39v og 82r-94v, AM 631 4to eftir bl. 1v-36r og AM 636 4to eftir bl. 40r-63v og 65r-81v.

Language of Text
Icelandic

Contents

1(1r-1r)
Tíundargerð á Skarðsströnd 1507-1523
Incipit

[Anno] [d]omini m° d vij° svo mikil tíundargjörð …

Explicit

“… þá stóð eg reikningsskap.”

Filiation

Eftirrit með hendi Árna Magnússonar er í AM 85 8vo.

Note

Textinn er prentaður í Íslensku fornbréfasafni eftir uppskrift Eiríks Magnússonar frá 1891.

Bibliography

DI vol. VIII p. 181.

Keywords
2(1r-1r)
Máldagi kirkjunnar á Skarði á Skarðsströnd 1533
Incipit

Á fjám kirkjunnar á Skarði skulu vera prestar ii …

Explicit

“… Anno domini .m.° d xxx° tercio.”

Filiation

Eftirrit með hendi Árna Magnússonar er í AM 85 8vo.

Note

Textinn er prentaður í Íslensku fornbréfasafni eftir uppskrift Eiríks Magnússonar frá 1891.

Bibliography

DI vol. IX p. 688.

Keywords
3(1v-27v)
Péturs saga postula
Incipit

Í ÞANN tíma sem sjálf réttlætis sólin skein …

Explicit

“… og ríkir einn Guð um allar veraldir réttlátra. Amen.”

Note

Texti lítillega skertur.

Bibliography

Unger, Postola sögur1874 p. 1-126.

4(27v-36r)
Páls saga postula
Rubric

“Hér hefur upp Páls sögu postula”

Incipit

HEILAGUR Páll postuli var fæðingi á Gyðingalandi …

Explicit

“… Per omnia secula seculorum. A-M-E-N.”

Note

Texti lítillega skertur.

Notuð í lesbrigðaskrá neðanmáls í  Unger, Postola sögur1874 p. 236-279 (B).

5(36v-39v)
Andrés saga postulaAndreas saga postula
Rubric

“Hér hefst upp Andreus saga postula”

Incipit

HEilagur Guðs postuli Andreas var þrim sinnum kallaður af drottni Jesú …

Explicit

“… Per omnia secula seculorum. Amen.”

Bibliography

Unger, Postola sögur1874 p. 389-404.

6(40r-81v)
Tveggja postula saga Jóns og Jakobs
Filiation

Eftirrit í AM 239 fol.

Note

Óheil.

6.1(40r-40v)
Formáli
Rubric

“Prologus”

Incipit

Friður og blessan drottins vors …

Explicit

“… að settum þeim grundvelli er upp heldur alla góða hluti.”

Filiation

6.2(40v-81v)
Tveggja postula saga Jóhannis og Jakobi
Rubric

“Hér hefur upp sögu ija postula og blessaðra bræðra Johannis og Jacobi”

Incipit

ALmáttigur Guð mildur og blessaður skapari allra hluta …

Explicit

“… Per omnia secula seculorum. Amen.”

Bibliography

Unger, Postola sögur1874 p. 536-711.

7(82r-85v)
Tómas saga postula
Rubric

“Hér hefst Tómas saga postula”

Incipit

Þá er Tómas postuli er kallaður var öðru nafni Didimus kom …

Explicit

“… og ríkir einn Guð um aldir alda. AMEN.”

Note

Texti lítillega skertur.

Notuð í lesbrigðaskrá neðanmáls í  Unger, Postola sögur1874 p. 712-727 (B).

8(85v-86ra)
Filippus saga postula
Rubric

“Hér hefur upp sögu Philippi postula”

Incipit

Heilagur Philippus postuli Guðs drottins vors …

Explicit

“… þeim er trúa á Guð föður og son og anda helgan.”

Bibliography

Unger, Postola sögur1874 p. 740-742.

9(86ra-86rb)
Jakobs saga postula
Rubric

“Capitulum”

Incipit

Jacobus postuli hafði forráð þeirrar kristni sem að Jórsölum var …

Explicit

“… þann er með föður og helgum anda lifir og ríkir Guð um allar aldir. AMEN.”

Bibliography

Unger, Postola sögur1874 p. 742-743.

10(86rb-88v)
Barthólómeus saga postula
Rubric

“Capitulum”

Incipit

INdíalönd eru iij …

Explicit

“… síðan fór hann til Guðs þess er lifir og ríkir um allar aldir alda. AMEN.”

Note

Notuð í lesbrigðaskrá neðanmáls í  Unger, Postola sögur1874 p. 743-752. (B).

11(88v-89r)
Matthías saga postula
Rubric

“Electio Mathie capitulum”

Incipit

Síðan er drottinn vor Jesús Kristur sté upp til himna …

Explicit

“… þeim er með föður og helgum anda lifir og ríkir Guð um allar aldir alda. AMEN.”

Note

Texti lítillega skertur.

Bibliography

Unger, Postola sögur1874 p. 775-778.

12(89r-92r)
Tveggja postula saga Símonar og Júdasar
Rubric

“Hér byrjast [saga sæls Bartholomei]”

Incipit

Þá er postular vors drottins Jesú Krists komu á Persidaland …

Explicit

“… honum sé lof og dýrð og vegur einum Guði í þrenningu um allar aldir. Amen.”

Note

Texti lítillega skertur.

Þeim sem lýsti handritið hefur orðið á í messunni þegar hann skrifaði titil sögunnar.

Notuð í lesbrigðaskrá neðanmáls í  Unger, Postola sögur1874 p. 779-789. (B).

13(92r-94v)
Mattheus saga postula
Rubric

“Saga Mathei”

Incipit

Tveir fjölkunnugir menn voru á Blálandi …

Explicit

“… með helgum anda huggara einum Guði í þrenningu um allar aldir. Amen. ”

Note

Texti skertur.

Notuð í lesbrigðaskrá neðanmáls í  Unger, Postola sögur1874 p. 797-807. (B) og Mattheus saga postula1994.

14(94vb-95ra)
Máldagi kirkjunnar á Skarði 1401
Incipit

Maríukirkja að Skarði …

Explicit

“… en hann afhenti Ólafi Guðmundssyni og Þórdísi móður hans.”

Note

Texti lítillega skertur.

Eftirrit með hendi Árna Magnússonar er í Apogr. Dipl. Isl. I, 15, no. 1525. Textinn er prentaður í Íslensku fornbréfasafni eftir eftirriti Eiríks Magnússonar frá 1891.

Innri dálkur á bl. 94v og bl. 95r-v upprunalega auð.

Bibliography

DI vol. III p. 655-659.

Keywords

Physical Description

Support
Skinn.
No. of leaves
ii + 95 + ii blöð í fólíó (319-412 mm x 254-273 mm). Bl. 1r upprunalega autt.
Foliation

  • Síðari tíma blaðsíðumerking með bleki 2-190 (1v-94v) á neðri spássíu, einkum á versósíðum en á stöku stað einungis á rektósíðum. Þrjú öftustu blöðin merkt á bæði rektó- og versósíðum.
  • Síðari tíma blaðsíðumerking með bleki 3-184 (2r-92v) á efri spássíu.
  • Síðari tíma blýantsblaðmerking 1-95 (1r-95r) á efri spássíu (4 fyrstu blöðin með bleki). Sá sem blaðmerkti ruglast þegar kemur að blaði 22 og merkir það 23. Síðar hefur einhver annar gert tilraun til að leiðrétta blaðmerkinguna og skrifar með bleki ofan í 21 til að árétta það blaðtal, breytir síðan 23 í 22, en heldur leiðréttingum ekki áfram.

Collation

Talið er að handritið hafi upphaflega verið þrettán kver, en það er nú í lausum blöðum. Samkvæmt skýrslu Roger Powell frá 1966 (ópr.), hefur kveraskiptingin verið svo:

  • Kver I: bl. 1-8, 4 tvinn.
  • Kver II: bl. 9-18, 5 tvinn.
  • Kver III: bl. 19-26, 4 tvinn.
  • Kver IV: bl. 27-32, 3 tvinn.
  • Kver V: bl. 33-38, 3 tvinn.
  • Kver VI: bl. 39-46, 4 tvinn.
  • Kver VII: bl. 47-52, 3 tvinn.
  • Kver VIII: bl. 53-60, 4 tvinn.
  • Kver IX: bl. 61-68, 4 tvinn.
  • Kver X: bl. 69-76, 4 tvinn.
  • Kver XI: bl. 77-82, 3 tvinn.
  • Kver XII: bl. 83-90.
  • Kver XIII: bl. 91-95, 2 tvinn og eitt stakt blað.

Condition

  • Bl. 64 hefur glatast úr handritinu en í stað þess er nú autt innskotsblað.
  • Texti skertur vegna skemmda á bl. 1, 31, 32, 53, 83, 91, 92, 93 og 94, og lítillega á bl. 5, 7, 8, 9v, 10v, 18v, 33, 88v, 89r.
  • Handritið er fúið, einkum aftast.
  • Á stöku stað eru upprunaleg göt í skinninu, t.d. á bl. 21 og 24.
  • Rifur saumaðar á bl. 1, 71, 69 og 95.

Layout

  • Tvídálka.
  • Leturflötur er 280 +/- 6 mm x 205 +/- 8 mm (ytri dálkur: 280 mm x 96 mm; innri dálkur: 280 mm x 95 mm).
  • Línufjöldi er 38, en aftast í handritiinu gjarnan 37.
  • Gatað fyrir línum og dálkum. Einnig má á stöku stað sjá strikað fyrir línum og dálkum, e.t.v. með oddi.
  • Stórir stafir, sem lenda í upphafi línu, eru víða dregnir út úr leturfleti.
  • Eyður fyrir titla: 1v.
  • Eyður fyrir kaflafyrirsagnir: 17v, 46v, 58v, 60v, 63v, 70v, 89v.
  • Eyður fyrir upphafsstafi: 46v, 63v, 70v.

Script

Þrjár hendur.

I: bl. 1v-81v: Skrifari óþekktur, textaskrift.

II: 82r-83ra:3 (brenna) Skrifari óþekktur, textaskrift.

III: 83ra:3 (hann) - 94va:18: Skrifari óþekktur, textaskrift.

Decoration

Handritið er allt lýst með rauðrituðum fyrirsögnum og upphafsstöfum í ýmsum litum (rauðum, gulum, bláum, grænum og svörtum) og eru stafirnir stærstir við upphaf hverrar sögu. Lýsingarnar virðast allar vera verk eins manns og hefur Guðbjörg Kristjánsdóttir greint handbragð sama manns á lýsingum AM 168 a 4to, AM 168 b 4to og hugsanlega einnig AM 653 b 4to (Guðbjörg Kristjánsdóttir 1993 p. 25, sjá einnig Slay 1960 p. 10 og Ólafur Halldórsson 1967 p. 13 um lýsingarnar).

Upphafsstafir með myndum af postulunum (5-9 inndregnar línur) eru á sex stöðum:

  • Bl. 1v: H (5 línur) með mynd af Pétri postula í upphafi Péturs sögu postula.
  • Bl. 27v: H (6 línur) með mynd af Páli postula í upphafi Páls sögu postula.
  • Bl. 40r: F (8 línur) með mynd af Jóhannesi postula í upphafi prologus Tveggja postula sögu Jóns og Jakobs.
  • Bl. 47r: A (7 línur) með mynd af Jakobi postula í upphafi 21. kafla Tveggja postula sögu Jóns og Jakobs.
  • Bl. 82r: Þ (9 línur) með mynd af Tómasi postula í upphafi Tómas sögu postula.
  • Bl. 89r: Þ (7 línur) með mynd af Barthólómeusi postula í upphafi Tveggja postula sögu Símonar og Júdasar, en hér hefur sá sem lýsti handritið gert mistök og dregið myndina í rangan staf (Ólafur Halldórsson 1967 p. 13).

Stórir upphafsstafir með myndum af furðuskepnum eru á þremur stöðum:

  • Bl. 23v: Þ (4 línur) í upphafi kafla í Péturs sögu postula.
  • Bl. 36v: H (5 línur) í upphafi Andrés sögu postula.
  • Bl. 85v: H (5 línur) í upphafi Filippus sögu postula.

Að auki eru stórir upphafsstafir með laufteinungum eða öðru laufskreyti á nokkrum stöðum:

  • Bl. 40v: A (8 línur) í upphafi Tveggja postula sögu Jóns og Jakobs.
  • Bl. 50r: T (8 línur) í upphafi kafla í Tveggja postula sögu Jóns og Jakobs.
  • Bl. 53r: A (5 línur) í upphafi kafla í Tveggja postula sögu Jóns og Jakobs.
  • Bl. 88v: S (5 línur) í upphafi Matthías sögu postula.
  • Bl. 92r: T (6 línur) í upphafi Mattheus sögu postula.

Í upphafi kafla eru að jafnaði minni upphafsstafir (2-3 línur) í ýmsum litum, með pennaflúri í öðrum lit. Inní mörgum þeirra eru mannsandlit. Á þremur stöðum í Tveggja postula sögu Jóns og Jakobs eru ívið stærri stafir af þessari gerð:

  • Bl. 70v: Þ (4 línur).
  • Bl. 73r: F (4 línur).
  • Bl. 73v: Þ (4 línur).

Rauðritaðar fyrirsagnir eru í upphafi sagna og kafla.

Á nokkrum stöðum eru teikningar á spássíum: Bl. 24r (laufskreyti), 29r (höfuð konu og hönd hennar í fatla, dregið með rauðu bleki), 49v (laufskreyti dregið með bláum lit, með athugasemd um litinn), 50r (höfuð og herðar manneskju, e.t.v. eftir þann sama og gerði myndina á 29r) og (konuhöfuð).

Additions

  • Bl. 64 autt innskotsblað úr skinni, til að auðkenna að 1 blað vantar í texta.
  • Viðbót á bl. 1r:1-18, skrifuð c1507-1523 (Slay 1960 p. 11).
  • Viðbót á bl. 1r:19-27, skrifuð 1533 (Slay 1960 p. 12).
  • Viðbót með þremur höndum á bl. 94vb-95ra, skrifuð c1401 (Slay 1960 p. 11).
  • Víða síðutitlar, ef til vill með sömu hendi og blaðsíðumerkir á efri spássíum.

Á nokkrum stöðum í handritinu eru spássíugreinar af ýmsu tagi. Oft er einungis um pennakrot að ræða, en hér má einnig finna formúlur um bréfaupphöf, latínuklausur, nöfn og athugasemdir um feril. Hér á eftir er listi yfir það markverðasta og m.a. stuðst við Slay 1960 p. 8, 12-13:

  • Bl. 1r: Gamalt safnmark (“10442 mss ph”).
  • Bl. 1r: Athugasemd um ástand með hendi Sir Thomas Philipps.
  • Bl. 1r: “Einar Einars son Med Eigin Hende [Ott]e Drottinz er vpp haf vitsku”. Einar þessi kemur fyrir í skjölum frá 1542 í tengslum við bóndann á Skarði.
  • Bl. 35v: Mannsnafn frá 18. öld (“eygell”).
  • Bl. 47v og 70r: Athugasemdir frá 17. öld (“nú er gott úti” og “nú er gott blek kæri vin Egill Hagens”).
  • Bl. 63v: Athugasemd um að vanti í texta, e.t.v. með sömu hendi og síðutitlar og blaðsíðumerking á efri spássíum.
  • Bl. 94v: Athugasemd frá c1400, e.t.v. um Orm Snorrason.
  • Bl. 94v og 95r: Athugasemdir um Þórð Þorsteinsson nokkurn frá 15. öld.

Binding

Band frá 1966 (445 mm x 330 mm x 60 mm). Mahóníspjöld, upphleyptur kjölur klæddur skinni. Handritið liggur í kassa úr rósaviði.

Til að verja blöðin í handritinu voru hvít skinnblöð sett aftan við hvert þeirra þegar handritið var bundið (samtals 95 blöð). Einnig voru þau blöð sem verst eru farin (bl. 92-94) sett í plastmöppur.

History

Origin

Skarðsbók postulasagna var skrifuð á Íslandi, líklega á Helgafelli, fyrir Orm Snorrason lögmann á Skarði á Skarðsströnd, varla fyrir 1360 og naumast síðar en um 1375 (Ólafur Halldórsson 1994 p. xlviii).

Um aldur á viðbótum sjá “Spássíugreinar og aðrar viðbætur”.

Provenance

Allt bendir til að bókin hafi frá upphafi verið á Skarði á Skarðsströnd. Samkvæmt máldaga kirkjunnar á Skarði frá c1401 (94vb-95ra) og Vilkinsmáldaga gaf Ormur Snorrason kirkjunni bókina og hefur hún verið hálf eign kirkjunnar og hálf bóndans. Skarðsbókar postulasagna er síðast getið á Skarði í prófastsvísitasíu 1807, en 1827, þegar Steingrímur biskup vísiteraði Skarðskirkju, var hún ekki talin með eignum kirkjunnar. Ekkert er vitað um feril bókarinnar frá þeim tíma og til 1836 þegar enski bókasafnarinn Sir Thomas Philipps keypti hana af Thomas Thorpe, bóksala í London. 1945 var bókin seld til fyrirtækis William H. Robinson í London en komst seinna í eigu Lionel Robinson og Philip Robinson. 30. nóvember 1965 keyptu íslenskir bankar hana hjá Sotheby og Co. í London og færðu Handritastofnun Íslands að gjöf, 18. október 1966 (sbr. Slay 1960 og Ólafur Halldórsson 1966 og 1994).

Acquisition

Handritastofnun Íslands fékk handritið að gjöf frá íslenskum bönkum 18. október 1966.

Additional

Record History

DKÞ og GI skráðu 6. október 2003. Einkum var stuðst við Slay 1960:10, Ólaf Halldórsson 1966 og Ólaf Halldórsson 1994. ÞS jók við 21.-27. janúar 2009, 5. maí 2009 og síðar.

Custodial History

Viðgert og bundið 3. febrúar - 12. ágúst 1966, af Vigdísi Björnsdóttur og Roger Powell.

Surrogates

  • Ljósprent í Early Icelandic Manuscripts in Facsimilie (II) 1960.
  • Svart-hvítar ljósmyndir á Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi, gerðar af Jóhönnu Ólafsdóttur í október 1996.

Bibliography

AuthorTitleEditorScope
Íslensku fornbréfasafni
Diplomatarium Islandicum: Íslenzkt fornbréfasafn, sem hefir inni að halda bréf og gjörnínga, dóma og máldaga, og aðrar skrár, er snerta Ísland eða Íslenzka menned. Jón Sigurðsson1857-1972; I-XVI
Íslensku fornbréfasafni
Postola sögur: legendariske Fortællinger om Apostlernes Liv deres Kamp for Kristendommens Udbredelse samt deres Martyrdøded. C. R. Ungerp. 1-126
Íslensku fornbréfasafni
Guðbjörg Kristjánsdóttir 1993p. 25
Codex Scardensis, Early Icelandic Manuscripts in Facsimileed. D. Slay1960; II
Ólafur HalldórssonHelgafellsbækur fornar, 1966; XXIV
Ólafur Halldórsson 1967p. 13
Mattheus saga postula, ed. Ólafur Halldórsson1994; XLI
Slay 1960:10
Ólaf Halldórsson 1966
Ólaf Halldórsson 1994
Early Icelandic Manuscripts in Facsimilie (II) 1960
The Codex Scardensis
Fróðleiksmolar um Skarðverja48: p. 28-75
Kodex Skardensis af postulasögur8: p. 238-245
Færeyinga saga, ed. Ólafur Halldórsson1987; 30: p. cclxviii, 142 s.
Lýsingar í íslenskum handritump. 93-98
Um endurheimta fegurð drottningar …p. 24-28
The History of the Cross-Tree down to Christ's Passion: Icelandic Legend Versions, ed. Mariane Overgaard1968; XXVI
Ferill Skarðsbókar16: p. 51-74
Islandske håndskrifter …p. 199-237
Jónas KristjánssonUm Fóstbræðrasögu, 1972; I
Introduction14: p. 51n
Agnete Loth“Til Sebastianus saga”, 5: p. 103-122 (115)
Ólafs saga Tryggvasonar en mesta?
The Great Sagas of Olaf Tryggvason and Olaf the Saint: AM 61 fol, Early Icelandic Manuscripts in Facsimileed. Ólafur Halldórsson1982; XIV
Rímnaerindi í PostulasögumII: p. 194-195
Skarðsbók: Codex Scardensis, AM 350 fol, Íslenzk Míðaldahandrited. Jónas Kristjánsson, ed. Sigurður Líndal, ed. Ólafur Halldórsson1981; I
Gjafaramynd í íslensku handritip. 5-19
Codex Scardensisp. 34-59
The localisation and dating of medieval Icelandic manuscripts25: p. 138-158
Inngangurp. 7-29
Sögur úr Skarðsbók
The lives of the saints in Old Norse prose25
« »