Handrit.is
 

Manuscript Detail

AM 466 12mo

There are currently no images available for this manuscript.

Rímtal með útskýringu; Iceland, 1600-1698

Name
Bjarni Björnsson 
Birth
1681 
Occupation
Laborer 
Roles
Owner 
More Details
Name
Árni Magnússon 
Birth
13 November 1663 
Death
07 January 1730 
Occupation
Professor, Arkivsekretær (Secretary of the Royal Archives) 
Roles
Scholar; Author; Scribe; Poet 
More Details
Name
Már Jónsson 
Birth
19 January 1959 
Occupation
 
Roles
Scholar 
More Details
Name
Valgerður Hilmarsdóttir 
Birth
15 May 1956 
Occupation
 
Roles
Cataloguer 
More Details
Language of Text
Icelandic

Contents

1(1v-31r)
Rímtal með útskýringu
1.1(1v-13r)
Dagatal; Janúar - desember
Incipit

Janúar, miðsveturmánuður …

Explicit

“…Desember, skammdegismánuður.”

Note

Blað 1r er upprunalega autt

Keywords

1.2(13v-14r)
Um aldakomu
Rubric

“Um aldakomu”

Incipit

Átta dag jóla höldum vér upphaf árs og alda …

Explicit

“… en tíundi vetur annar tunglaldar.”

1.3(14v)
Sólaraldarhringur
Rubric

“Sólaraldarhringur”

Note
Teikning af hringnum með útskýringum.

Sólaröld “hin minni, 28 ára tímabil. Sá tími sem leið milli þess að sömu vikudagar féllu á sömu mánaðardaga árið um kring í júlíanska tímatalinu (gamla stíl). Slík endurtekning á 28 ára fresti á sér líka stað í gregoríanska tímatalinu (nýja stíl), nema yfir þau aldamótaár sem þar eru felld úr tölu hlaupára. ”

Sólaröld “hin stærri, 400 ára tímabil. Sá tími sem líður milli þess að sömu vikudagar falli á sömu mánaðardaga árið um kring í núgildandi tímatali (nýja stíl) ” (http://www.almanak.hi.is/rim.html).

1.4(15r)
Tunglaldarhringur
Rubric

“Tunglaldarhringur”

Note
Teikning af hringnum með útskýringum.

Ein “tunglöld, 19 ára tímabil. Í lok hverrar tunglaldar er aldur tunglsins (þ. e. tíminn sem liðinn er frá nýju tungli) mjög nærri því sem hann var í upphafi tímabilsins, þannig að kvartilaskipti tungls endurtaka sig nokkurn veginn á sömu mánaðardögum á 19 ára fresti.” (sjá: http://www.almanak.hi.is/rim.html).

1.5(15v-16v)
Að finna sunnudagsbókstafinn
Rubric

“Að finna sunnudagsbókstafinn”

Note
Tafla.

Sunnudagsbókstafur er “sá bókstafur sem fellur við sunnudaga í árinu ef fyrsti dagur ársins og sjöundi hver dagur frá honum er merktur með A, annar dagur ársins og sjöundi hver frá honum með B, þriðji dagur og sjöundi hver frá honum með C og svo framvegis þar til komið er að bókstafnum G. Í hlaupárum er hlaupársdeginum annaðhvort sleppt úr röðinni eða honum gefinn sami bókstafur og deginum á eftir. Hlaupárin fá því tvo sunnudagsbókstafi, og gildir sá fyrri fyrir tímabilið frá áramótum til hlaupársdags, en sá síðari frá hlaupársdegi til ársloka” (http://www.almanak.hi.is/rim.html).

1.6(16v)
Ein hlaupársvísa
Rubric

“Ein hlaupársvísa, heyrir til sólaröld”

Incipit

Elos flos / eve …

Explicit

“… Bellauhbus / Aslaut.”

Colophon

“ Sunndagsbókstafir standa fyrstir í hverju orði til enda.”

Keywords
1.7(17r)
Þorri
Rubric

“Að finna miðjan vetur eður inngang þorra”

Incipit

Tel einn miðvikudag lausan frá þrettánda degi jóla …

Explicit

“… Enn áttunda vetur í sólaröld kemur þorri þann 16. dag janúar en ekki oftar.”

1.8(17r-18r)
Rímspillisár
Rubric

“Um rímspillisár”

Incipit

Það er misseristal þá rímspillir er / að Jónsmessu …

Explicit

“… Sá vetur heitir rímspillir. Hann er áttundi í sólaröld .”

Note

Rímspillir er það “tímabil í íslenska misseristalinu þegar allir viðmiðunartímar tengdir gömlu misserunum verða degi seinna (miðað við dagsetningar eða messudaga) en mögulegt er samkvæmt venjulegum rímreglum. Þetta gerist í þau skipti sem sumarauka er skotið inn degi síðar en venjulega, oftast á 28 ára fresti. Rímspillir stendur frá sumaraukanum, þ. e. frá miðsumri, fram á hlaupársdag næsta ár” (http://www.almanak.hi.is/rim.html).

1.9(18r-19r)
Að finna föstugang
Rubric

“Að finna föstugöngu. Þessi atferli eru rétt þar til”

Incipit

Tungl það sem kemur næst eftir jólatungl skal heita þorratungl …

Explicit

“… Þessi fimm tungl kallast öll merkitungl og skulu ekki aukatungl í milli þeirra koma.”

Note

Föstugangur (föstuinngangur) “ (föstuígangur, föstugangur), fyrstu dagar þeirrar viku sem langafasta hefst í, þ. e. sunnudagur, mánudagur og þriðjudagur á undan öskudegi, eða aðeins fyrsti dagurinn af þessum þremur (föstuinngangs-sunnudagur)” (http://www.almanak.hi.is/rim.html).

1.10(19v-20r)
Fjöldi vikna milli jóladags og sunnudags í sjö vikna föstu
Note

Tafla með skýringum.

1.11(20r-22r)
Föstugangur fyrsta til nítjánda vetur í tunglöld
Explicit

“… Þessi fimm tungl kallast öll merkitungl og skulu ekki aukatungl í milli þeirra koma.”

1.12(22v-23r)
Páskadagur
Note

Tafla sem sýnir þá daga í mars eða apríl sem páskadaginn ber upp á í tunglöld.

1.13(23r-24r)
Um sumarkomu
Rubric

“Um sumarkomu”

Incipit

Tel frá Maríumessu á lönguföstu tvo fimmtudaga lausa …

1.14(24r-25r)
Um vikur og daga í ári
Rubric

“Um vikur og daga í ári”

Incipit

Í einu ári eru 52 vikur …

Explicit

“… þá er þær 6 stundir koma saman á fjórða hvörju ári sólaraldar og gjöra einn dag og hefur það ár 366 daga.”

1.15(25r-26v)
Um 7 aukatungl
Rubric

“Um 7 aukatungl”

Incipit

Aukatungl eru sjö í hvörri xix ára öld …

Explicit

“… og með þeim hætti teljast öll aukatungl til áttunda dags jóla.”

1.16(26v-27r)
Um imbruvikur
Rubric

“Um imbri (!) vikur”

Incipit

Imbrudagur á haust byrjast …

Explicit

“… næsta miðvikudag eftir hvítasunnu.”

Note

Imbrudagar eru “fjögur árleg föstu- og bænatímabil, sem standa þrjá daga í senn, miðvikudag, föstudag og laugardag eftir 1) öskudag, 2) hvítasunnudag, 3) krossmessu (14. september) og 4) Lúsíumessu (13. desember). Nafnið er komið úr engilsaxnesku og merking þess umdeild, en giskað á að það merki "umferð", þ. e. umferðarhelgidaga sem endurtaka sig aftur og aftur á árinu. Jafnframt virðist nafnið hafa orðið fyrir áhrifum af latneska heitinu quatuor tempora: fjórar tíðir, þ. e. fjórar kirkjulegar (kaþólskar) árstíðir sem árinu var skipt í og hófust með imbrudögum.”“ imbruvika, vika sem imbrudagar falla í. Upprunalega mun átt við vikuna sem hefst með fyrsta imbrudegi” (http://www.almanak.hi.is/rim.html).

1.17(27v)
Um Gyðinga páska
Rubric

“Um Gyðinga páska”

Note

Tafla.

1.18(28r)
Árstíðirnar
Incipit

Ár skiptist í fjórðunga …

Note

Vísa þessu tengd: Clemens vottar vetur …

1.19(26v-27r)
Stundir dagsins
Incipit

Dagur er með tvennu móti …

Explicit

“… stundir eður klukkutímar í hvorri eykt.”

1.20(28r-29v)
Upphaf dagsins hjá ýmsum þjóðum
Rubric

“Upphaf dagsins hjá ýmsum þjóðum”

Incipit

Júðar byrjuðu daginn að fyrirfarandi sólsetri …

Explicit

“… um hávetur eða skammdegi.”

1.21(29v-30r)
Um dagaheitin
Rubric

“Um dagaheitin”

Incipit

Sól heitir sunna og er við hana kenndur fyrsti dagur vikunnar og kallaður sunnudagur …

Explicit

“… Saturnus heitir ein pláneta. Við hann er kenndur laugardagur og kallaður Saturnusdagur.”

1.22(30r-30v)
Að finna ix vikna föstu
Rubric

“Að finna ix vikna föstu”

Incipit

Þann 17. dag januari …

Explicit

“… Þaðan er að telja ix vikur til páska.”

1.23(30v-31r)
Um páskadag
Rubric

“Um páskadag”

Incipit

Páskadagur hleypur um 35 daga og verður sá fyrsti 22. mars, síðasti 25. apríl …

Explicit

“… fellur upp á sunnudag þá skal þann sunnudag ekki telja.”

1.24(31r)
Um hvítasunnu
Rubric

“Um hvítasunnu”

Incipit

Þann 9. dag maí þar byrjar …

Explicit

“… og áður er sagt um ix vikna föstu og páska.”

1.25(31r)
Vísa um aðventuupphaf
Incipit

Aðventutímaupphaf fæst / á þeim drottins degi /

Explicit

“fyrir Barböru fellur næst / finnst glöggvara eigi.”

Note

Blað 31v er upprunalega autt.

Physical Description

Support
Skinn.
No. of leaves
31 blað, 117-119 mm x 82-90 mm.
Foliation

Síðari tíma blaðmerking með bleki: 1-31.

Blöð 1r og 31v voru upprunalega auð.

Collation

Samtals fjögur kver.

  • Kver I: blöð 1-8, 4 tvinn.
  • Kver II: blöð 9-16, 4 tvinn.
  • Kver III: blöð 17-24, 4 tvinn.
  • Kver IV: blöð 25-31, 3 tvinn + 1 stakt blað.

Condition

Kápa handritsins er dökk og snjáð.

Layout

  • Leturflötur er 90-100 mm x 70-72. mm
  • Línufjöldi er ca 13-17
  • Griporð með fljótaskrift á stöku stað (sjá t.d. á blöðum 14v-25r)

Script

Skrifari er óþekktur; léttiskrift, fljótaskirft á griporðum og skrifaraklausu á blaði 16v.

Decoration

Upphafsstafir í rauðum, grænum og svörtum lit eru víða í rímtalinu í fyrri hluta bókarinnar (sjá t.d. blöð 3v og 6v).

Víða er litað með rauðum eða grænum lit í upphafsstafi í síðari hluta bókarinnar (sjá t.d. blöð 17r og 23r).

Additions

Á blaði 1r (var upphaflega autt) er skrifað “Bjarni Björnsson”; “Vallholti, 1698(?)”

Pennaprufur eru á blaði 31v.

Binding

Skinnkápa (125-130 mm x 80 (að framan)-180 mm x 18-20 mm) án spjalda. Leðurreimar eru þræddar í gegnum kápuna þar sem brotið hefur verið inn af. Kápan er eins og umslag um kverin; aftari hluti hennar lokast yfir handritið og er brotið innaf hornunum þannig að það myndast spíss.

Pappírsklæðning sem á er texti klæðir kápuna að innanverðu.

Accompanying Material

Smáseðill með hendi Árna Magnússonar frá um 1710: “Frá sr. Skúla á Grenjaðarstað.”

History

Origin

Handritið er skrifað á Íslandi á sautjándu öld (ekki eftir 1698).

Provenance

Eigandi árið 1698 var Bjarni Björnsson í Vallholti (sjá blað 1r).

Acquisition

Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi tók við handritinu (?).

Additional

Record History

Tekið eftir Katalog II bls. 501 (nr. 2553). Kålund gekk frá handritinu til skráningar 22. september 1900. NN tölvuskráði ??. Már Jónsson annaðist hlut Árna Magnússonar í mars 2000. VH jók við og endurskráði skv. reglum TEI P5 í júlí 2011.

Surrogates

Svart-hvítar ljósmyndir á Det Arnamagnæanske Institut í Kaupmannahöfn.

Bibliography

AuthorTitleEditorScope
« »